Hij is de favoriete vijand van iedere machthebber: de terrorist. Maak van een tegenstander een terrorist en hij kan geen goed meer doen. En dan zijn we al snel bij de ‘oorlog tegen het terrorisme’. Het frame gemunt door voormalig president George Bush van de Verenigde Staten. De aanslagen op de Twin Towers en het Pentagon werden al meteen een ‘act of war’, en oorlogsdaden, genoemd. De NAVO activeerde artikel 5: een gewapende aanval tegen een lid, is een aanval tegen allen. Aangezien de NAVO een militair bondgenootschap is, zit je meteen in het militaire. Zo ontstond een dynamiek gebaseerd op oorlog en dan kom je al snel bij een ‘oorlog tegen terrorisme’. Dat is daarvan een rationeel gevolg.

Foto: www.space4peace.org

Eenmaal in de oorlogsratio wordt er gebombardeerd, worden er troepen gestuurd naar landen en  ben je ‘voor of tegen ons’. Ben je voor ‘ons’ dan krijg je wapens en steun, ook al zou ’je’ onder normale omstandigheden geen vriend van ons zijn. Maar een vijand van ‘onze’ vijand, is een vriend. Ben je tegen ‘ons’ dan krijg je, afhankelijk van je sterkte, te maken met sancties en internationale uitsluiting, zoals Iran en Noord-Korea.  Met bombardementen en drone-aanvallen zoals in de gevallen Jemen en Somalië. En de echt ongelukkigen werden getroffen door een volledige oorlog, zoals Afghanistan en Irak. In dat laatste geval geheel ten onrechte omdat er geen sprake was van banden tussen Al Qaida en het Irak van Saddam Hoessein. Maar stond daar niet nog een rekening open, het verwijt dat de eerste president Bush kreeg dat het karwei niet was afgemaakt?

Eenmaal in oorlog elimineer je, mogelijke, vijanden. Dan is een drone die een ‘hellfire’ door de ‘brievenbus’ schiet om iemand uit te schakelen een passende actie. Ook al ‘sneuvelt’ de hele familie en de buren van die ‘vijand’. Dat wordt ‘collateral damage’ genoemd en is acceptabel. En ‘sneuvelen’ klinkt minder ernstig dan dat ze worden vermoord. Dan worden gebeurtenissen zoals die in Brussel en Parijs ‘aanvallen of attacks‘ genoemd.

Eenmaal in oorlog kun je alleen maar terug als je hebt gewonnen of verloren. Een oorlog is traditioneel een gewapende strijd tussen volken of staten. Daar is bij de ‘oorlog tegen terrorisme’ geen sprake van. Een oorlog kent een duidelijk eindpunt, de overwinning van een partij of een bestand waarmee het conflict wordt bevroren. Zou het mogelijk zijn om terrorisme te overwinnen? Hoe onwaarschijnlijk het voor velen ook zal zijn, met IS kan een bestand worden gesloten ook kan het worden verslagen, maar is daarmee het terrorisme verslagen? Of iets beperkter, het jihadistisch terrorisme? De Britse filosoof John Gray noemt, in zijn boek Zwarte mis. Apocalyptische religie en de moderne utopieën een oorlog om het terrorisme uit te roeien een waandenkbeeld. Zie wat er nu in Turkije gebeurt. De Koerden van de PKK werden al voorzien van het stempel terrorist en nu lijken de aanhangers van Gülen ook dat stempel te krijgen. Er zal immers altijd weer iemand zijn die je het stempel ‘terrorist’ op kunt plakken.

Een frame dat tegenwoordig door zo ongeveer iedereen wordt gebruikt. Wanneer eindigt deze oorlog? Omdat dit niet duidelijk is:“Geef je jezelf kennelijk een mandaat tot permanent ogenschijnlijk eindeloos geweld”, zoals Willem Schinkel het in Buitenhof omschreef. En niet alleen eindeloos geweld, ook een reden om eindeloos om nieuwe ‘preventieve’ bevoegdheden te vragen. Steeds meer ‘bevoegdheden’ die onze vrijheden beperken.

Zijn niet juist deze vrijheden de kracht van de westerse samenlevingen? Wordt de kracht niet ondermijnd als gezagsdragers de plegers van deze aanslagen bestempelen als idioten, barbaren en griezels, als er beesten van worden gemaakt of ook een veel gebruikte metafoor virus of en gezwel? Als mensen worden ‘ontmenselijkt’ want als het geen mensen zijn, hebben ze ook geen mensenrechten en hoeven we ze niet als mensen te behandelen. Wordt de kracht van de samenleving niet juist ondermijnd door deze vrijheden te beperken? Zeker als deze beperkingen steeds dezelfde mensen treffen. Mensen die met daden en woorden ‘buiten de samenleving’ worden geplaatst.

Hoe prettig wordt een samenleving waarin leidende politici delen van de bevolking in een hoek plaatsen bijvoorbeeld op basis van hun religie? Hoe makkelijk wordt het, door de oorlogsretoriek, om die mensen in de ‘hoek’ buiten de samenleving te plaatsen en als vijanden te bestempelen en te behandelen door ze bijvoorbeeld hun werk af te nemen zoals nu in Turkije? Zou het niet de kracht van een open, inclusieve samenleving moeten zijn, om juist mensen als mensen te zien en te behandelen? Hoe open en inclusief is een samenleving dan nog? Welk samen is er in een samenleving als de ene helft door de andere niet als mens wordt gezien en vice versa?

En niet alleen in eigen land. Hoe aantrekkelijk worden die waarden als je kind wordt gedood door die ‘hellfire’ bij de buren? Hoe aantrekkelijk worden die waarden als je man of ouders worden omschreven als ‘collaterale damage’? Hoe aantrekkelijk worden die waarden als ‘regimes’ worden ondersteund die lak hebben aan die waarden? Hoe aantrekkelijk worden die waarden als internationaal recht met voeten wordt getreden, zoals de VS in Guantanamo Bay? Is een samenleving die zich open, inclusieve samenleving noemt, een goed voorbeeld als zij mensen in een hoek zet? Wat is de morele aantrekkingskracht van zo’n samenleving? Hoeveel waarde zal er aan mensenrechten worden gehecht, als landen die ze met woorden prediken, ze door hun daden met voeten treden?

In haar DWDD college noemde terrorisme expert Beatrice de Graaf terroristen ‘early adapters’, ze zijn snel met nieuwe technieken en ontwikkelingen. Maar ook de ‘klunzen’ en de ‘losers van de geschiedenis die liever een shortcut nemen dan gebruik te maken van de trage molens van de democratische besluitvormingsprocessen’. Terroristen zijn geen existentiële bedreiging voor onze open, inclusieve samenleving. Sterker, die inclusieve samenleving is volgens haar het beste wapen tegen iedere vorm van terrorisme. De actie in de ‘war on terror’ lijken die open, inclusieve samenleving juist af te breken. Nederlands grootste voetballer aller tijden, Johan Cruijff deed een legendarische uitspraak over Italië als voetballand en Italiaanse clubs: “Ze kennen niet van je winnen, maar jij ken wel van ze verliezen.” Zou het met terrorisme niet hetzelfde kunnen zijn? Ze kunnen niet winnen maar jij kunt wel van ze verliezen? Verliezen door je eigen kracht te verzwakken?

“Een situatie waarin handelen uit rationeel eigenbelang op de markt tot resultaten die maatschappelijk gezien irrationeel en inferieur zijn.” Dat is rationele irrationaliteit volgens de journalist John Cassidy. Hij gebruikt dit begrip in zijn boek Wat als de markt faalt om de economische situatie vóór de bankencrisis te beschrijven. Als we het economische weglaten en we passen het op de politiek toe, dan is rationele irrationaliteit: ‘een situatie waarin je op rationeel eigen belang gebaseerde politieke handelen leidt tot irrationele en inferieure resultaten. Alle stappen die worden gezet kunnen als rationeel worden gezien als er als er sprake is van een oorlog. En omdat het oorlogsframe wordt gebruikt, lijken de maatregelen rationeel. Is het resultaat ook rationeel? Verre van dat zelfs, het wordt steeds irrationeler. Maatregelen en acties, zoals het nog steeds handhaven van de noodtoestand in Frankrijk, ondermijnen juist dat wat de westerse samenleving aantrekkelijk en sterk maakt, het open en democratische karakter. Een vorm van rationele irrationaliteit? Of sterker nog dwaasheid?

De Amerikaanse historica Barbara Tuchman schreef een boek over dwaasheid in de geschiedenis: De Mars der Dwaasheid. Bestuurlijk onvermogen van Troje tot Vietnam. Tuchman opent haar boek met de volgende vraag: “Het lijkt alsof de mens van besturen een magerder vertoning maakt dan van elke andere bedrijvigheid. Wijsheid, die men zou kunnen omschrijven als het uitoefenen van een oordeel op basis van ervaring, gezond verstand en beschikbare informatie, is hier verder te zoeken en wordt vaker in de wind geslagen dan eigenlijk zou mogen. Hoe komt het dat hoogwaardigheidsbekleders zo vaak handelen in strijd met wat de rede of het welbegrepen eigenbelang hun influistert? Waarom lijkt het gezond verstand het zo menigmaal af te laten weten?” Dit lijkt precies het omgekeerde van wat Cassidy beschrijft. Toch bedoelen ze hetzelfde. Cassidy spreekt over rationeel handelen, handelen dat conform de rede of het welbegrepen eigenbelang is om met Tuchman te spreken, met irrationeel resultaat. Tuchman spreekt over handelen dat juist in strijd is met het eigen belang en dat zou duiden op irrationeel handelen. De crux zit hem in Tuchman’s gebruik van het woord ‘welbegrepen’. Acties ondernomen in de ‘war on terror’ kun je rationeel noemen binnen het frame van die ‘war on terror’. Maar wat als het frame niet het rationele welbegrepen eigen belang vertegenwoordigt? Als het ‘welbegrepen eigenbelang’ het hooghouden van juist de open, inclusieve samenleving is, met als achterliggende waarden als vrijheid, gelijkheid en broederschap? Zijn die acties dan nog steeds rationeel?

Voor Tuchman is er sprake van dwaasheid als de gevoerde politiek aan drie criteria voldoet. Als eerste moet de gevoerde politiek destijds ook als averechts zijn onderkend en niet pas achteraf. Het tweede criterium is dat er geschikte alternatieve gedragslijnen beschikbaar moesten zijn. Het laatste criterium is dat het de politiek van een groep moet zijn geweest en niet van een individuele heerser. Een politiek die langer heeft geduurd dan een politieke levensduur. Op het eerste gezicht lijkt de ‘War on Terror’ een geval van dwaasheid, tijd voor een nader onderzoek.