“Deze herdenking is dus altijd meer geweest dan terugkijken. Het is elk jaar het moment om te zeggen: let op, de signalen zijn er weer. We herdenken om te voorkomen dat het opnieuw gebeurt. Althans, dat is wat we elk jaar zeggen. Maar waarom zien we het dan niet, als het voor onze ogen plaatsvindt? ” Deze ware woorden sprak Chanan Hertzberger, de voorzitter van het Centraal Joods Overleg bij een herdenking van de Kristallnacht. Toch wringt er iets in zijn toespraak.
Dat wringen begint al met zijn bedankje aan premier Jetten: “Minister-president, ik wil u nadrukkelijk bedanken dat u niet bent ingegaan op de eisen van de organisatoren van de anti-Israël-demonstratie van gisteren. Een volledig wapenembargo en het stopzetten van álle militaire samenwerking: direct of indirect komen die eisen erop neer dat Israël van de kaart wordt geveegd.” De rode lijn demonstratie van 8 november 2026 was echter geen anti-Israël- demonstratie. Het was een demonstratie gericht tegen het beleid van de Nederlandse regering. Een regering die weigert ook maar enige serieuze maatregelen te nemen tegen het optreden van Israël in de bezette gebieden. En ja, de maatregelen waar de demonstranten (waaronder de Ballonnendoorpikker) om vragen, kunnen gevolgen hebben voor de staat Israël. Het inwilligen van de eisen van de demonstranten betekent echter niet dat Israël van de kaart wordt geveegd. Het sprookje van de ‘kleine David’ die tegenover Goliath staat is niet meer dan dat: een sprookje. Israël is, en is dat al sinds haar oprichting in 1948, de militaire Goliath, de dominante militaire macht in het Midden-Oosten en dat weten alle omringende landen. Die hebben immers allemaal te maken gehad met Israëls militaire macht, Libanon, Syrië en Iran nog zeer recent. Het niet nemen van die maatregelen betekent echter wel, om Hertzbergers woorden te gebruiken, het van de kaart vegen van de Palestijnse bevolking en cultuur.
“Een pogrom. De voorbode van de moord op zes miljoen Joden. Sinds het begin van de jaren negentig herdenken we de Kristallnacht. De aanleiding was de realiteit van destijds: de toename van extreemrechts en racistisch geweld in Europa.” Aldus Hertzberger over de Kristallnacht en vervolgt: “Deze herdenking is dus altijd meer geweest dan terugkijken. Het is elk jaar het moment om te zeggen: let op, de signalen zijn er weer. We herdenken om te voorkomen dat het opnieuw gebeurt. Althans, dat is wat we elk jaar zeggen. Maar waarom zien we het dan niet, als het voor onze ogen plaatsvindt?” Een goede vraag. Waarom ziet Hertzberger het extreemrechtse, racistische van de Israëlische bezetter tegen de Palestijnen niet? Het collectieve straffen van Palestijnen als enkelen van hen zich verweren. Hij zou ook moeten weten dat collectief straffen een oorlogsmisdaad is. Hertzberger zou moeten weten dat de Kristallnacht ook een collectieve straf was omdat een jood de Duitse diplomaat Ernst vom Rat in Parijs had vermoord.
Hij zou de door het IDF en de Israëlische regering gelegitimeerd en door Israëlische politici aangemoedigde terreur tegen Palestijnse bewoners van de Westoever moeten herkennen want dat was precies de handelswijze van de nazi’s voor, tijdens en na de Kristallnacht.
Hij zou de oproepen van Israëlische politici om het Palestijnse volk en cultuur te vernietigen moeten herkennen omdat die verdacht veel overeenkomt met het gefulmineer tegen joden van Hitler en zijn trawanten.
Hij zou het door de Israëlische politici, regering en legerleiding aangemoedigde willekeurig doden van zoveel mogelijk Palestijnen, zoals onder andere de documentaire Naza laat zien, moeten herkennen. Net zoals hij het zwijgen over en het gros van, en in veel gevallen zelfs goedpraten hiervan door de Israëlische bevolking zou moeten herkennen. Dat gebeurde in nazi-Duitsland immers ook.
Hij zou het bijeendrijven van Palestijnen in kampen in een steeds kleiner gebied, zoals Israël in de Gazastrook doet, moeten herkennen. Het vertoont namelijk akelig veel overeenkomsten van de manier waarop de joden door de nazi’s werden samengedreven in ghetto’s vooruitlopend op de ‘Endlosung’.
Hij zou het zwijgen hierover van de Nederlandse en andere regering moeten herkennen. Net zoals hij de Nederlandse weigering om Palestijnen op te vangen, zelfs als het zwaar gewonde kinderen betreft, moeten herkennen. Die houding verschilt niet veel van de manier waarop de Nederlandse regering tegenover joodse vluchtelingen uit Duitsland stond.
“ De vorm verandert. Het patroon blijft hetzelfde. De leugens worden net zo lang herhaald tot niemand er nog aan durft te twijfelen,” schrijft Hertzberger terecht. Alleen lijkt hij het patroon niet te herkennen omdat hij het patroon alleen van toepassing lijkt te verklaren op joden: “Joden zijn de ander. De vijand. Het grote gevaar.” Dit terwijl de geschiedenis laat zien dat dit patroon ook andere groepen kan treffen. Het trof de Nama en Herero in Duits Zuidwest-Afrika aan het begin van de twintigste eeuw . Het trof de Armeniërs in de Eerste Wereldoorlog. Het trof Tutsi’s in 1994 en de Bosnische moslims in 1995. Het trof en treft de Rohingya en de Oeigoeren en het treft dus ook de Palestijnen.
Helaas ziet Hertzberger dit niet omdat hij naar de eigen navel staart en groeiend antisemitisme ziet. Dat er antisemitisme is valt niet te ontkennen. Wat hij niet ziet, sterker nog, hij draagt eraan bij, is het gelijkstellen van kritiek op Israël en het zionisme met antisemitisme. Hertzberger “Alleen heten Joden nu geen Joden meer. Ze heten zionisten. Het nieuwe codewoord voor hetzelfde oude antisemitisme. Die leugen marcheert inmiddels wekelijks door onze straten. En steeds krijgen we te horen: die protesten zijn niet tegen Joden gericht. Ze zijn niet antisemitisch. Ze zijn gericht tegen Israel. Ze zijn gericht tegen zionisten. Feit is: de overgrote meerderheid van de Joden in Nederland is zionist. Net als heel veel andere Nederlanders. Want zionisme is niets anders dan de erkenning van het bestaansrecht van Israel.” Zoals hierboven al uitgelegd, richten de protesten zich niet tot Israël maar tot de Nederlandse regering. Dat veel Nederlandse joden zionist zijn, zoals Hertzberger beweert, maakt nog niet dat kritiek op zionisme kritiek op het jodendom is. Voor Hertzberger zijn jood, Israël en zionist synoniemen.
Zionisme is veel meer dan alleen de erkenning van het bestaansrecht van Israël en dat weet Hertzberger of dat zou hij moeten weten. Dat is ook de reden dat veel joden, zelfs streng religieuzen, zich verzetten tegen het zionisme. Sterker nog er waren, en zijn wellicht nog steeds, zionisten die het alleen ging over het behoud van het Hebreeuws als taal en de joodse cultuur. Die kwam namelijk in gevaar omdat joden na Napoleon staatsburgers werden van landen. De afgelopen decennia is de religieuze variant van het zionisme dominant. Een variant die nationalisme en religieus fanatisme met elkaar verbindt. En als er iets gevaarlijk is dan is het als nationalisme zich verbind met religieus fanatisme. Dat zien we in het Iran van de ayatollahs, dat zien we in India met Modi’s hindu nationalisme, dat zien we ook in de Verenigde Staten met het christelijk nationalisme en dat zien we in Israël met het zionistisch nationalisme en dat Hertzberger predikt. Al die vormen van religieus geïnspireerd nationalisme gaan gepaard met uitsluiting van en geweld tegen de ander en die ander, zo laten ook de ervaringen in nazi-Duitsland zien kan iedereen worden zoals Martin Niemöller het verwoordt: “Toen de nazi’s de communisten arresteerden, heb ik gezwegen; ik was immers geen communist. Toen ze de sociaaldemocraten gevangenzetten, heb ik gezwegen; ik was immers geen sociaaldemocraat. Toen ze de vakbondsleden kwamen halen, heb ik niet geprotesteerd; ik was immers geen vakbondslid. Toen ze de Joden opsloten, heb ik niet geprotesteerd; ik was immers geen Jood. Toen ze mij kwamen halen was er niemand meer, die nog protesteren kon.”
“Maar ‘genocide’ is geen synoniem voor ‘oorlog’ of voor ‘veel doden’. De definitie is helder: de intentie om een volk te vernietigen, omdat het dát volk is. Het geldt als de ergst denkbare misdaad. Of daarvan sprake is, bepaalt een rechter. Niet demonstranten vol haat. Niet politici. Niet journalisten.” Volgens Hertzberger is het: “Verbazingwekkender, maar vooral zorgwekkender is hoe snel die leugen zich als feit in onze samenleving heeft genesteld.” Dat uiteindelijk een rechter het oordeel velt, betekent niet dat demonstranten, politici, journalisten en eigenlijk ieder mens, er niet op mogen wijzen dat het handelen van een staat of groep genocidale trekken vertoont. En het handelen van Israël vertoont die kenmerken. We zien dat willekeurig leden van een nationale groep, de Palestijnen, worden gedood of hen ernstig lichamelijk en geestelijk letsel wordt toegebracht door het optreden van Israël. We zien het opzettelijk opleggen van levensvoorwaarden die gericht zijn op geheel of gedeeltelijke vernietiging van de Palestijnen. Iets dat in woorden wordt verkondigd door verschillende leden van de Israëlische regering. En dat is genocide volgens artikel II van het genocide verdrag. En dat is strafbaar volgens artikel III van hetzelfde verdrag. Een artikel dat ook het samenspannen om genocide te plegen, het rechtstreeks en openbaar aanzetten om genocide te plegen en het medeplichtigheid aan genocide strafbaar stelt. En omdat de Nederlandse regering, door zich niet uit te spreken en maatregelen te nemen zich schuldig maakt aan medeplichtigheid, trokken op 8 november zo’n 200.000 mensen een rode lijn door Amsterdam. Je kunt hier het frame ‘genocide leugen’ opplakken omdat er nog geen rechterlijke uitspraak is, dat maakt de feiten echter niet ander.
Maar zelfs als het je te ver gaat om dit optreden genocidaal te noemen dan nog zijn er voldoende anderen redenen voor de Nederlandse regering om Israël te veroordelen. Het verdrijft mensen en deporteren of onder dwang overbrengen naar een ander gebied is een misdaad tegen de menselijkheid. Het collectief straffen van mensen is een schending van het oorlogsrecht net zoals het martelen van mensen. Het verdrijven van mensen die niet aan de vijandelijkheden deelnemen en hen opsluiten in kampen is een schending van het oorlogsrecht. Schendt Israël de mensenrechten door de bewoners van de bezette gebieden erkenning als persoon voor de wet te onthouden (artikel 6). Zijn zij niet gelijk voor de wet en hebben zij geen aanspraak op gelijke bescherming (artikel 7). Worden Palestijnen onderworpen aan willekeurige arrestatie, detentie en verbanning (artikel 9). Wordt hen een eerlijke en openbare behandeling voor een onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie ontzegt (artikel 10). Worden zij voor schuldig gehouden zonder dat hun schuld wordt bewezen (artikel 11). Worden zij onderworpen aan willekeurige inmenging in hun persoonlijke aangelegenheden (artikel 12). Wordt aan hen het recht onthouden om zich vrijelijk te verplaatsen en om hun land te verlaten of er terug te keren (artikel 13). Wordt hen het recht op een nationaliteit onthouden (artikel 15). Worden zij in strijd met artikel 17 willekeurig van hun eigendommen beroofd. Om enkele van de mensenrechten te noemen die de Israëlische regering schendt in haar optreden in de bezette gebieden.
“Gaza is in Nederland het nieuwe morele ijkpunt. In talkshows, op universiteiten, in de cultuursector. Steeds dezelfde vraag aan Joden. Wat vind jij van Netanyahu? Wat vind jij van Gaza? En de belangrijkste vraag: erken je dat Israël genocide pleegt? Net als bij eerdere beschuldigingen worden ‘de Joden’ collectief verantwoordelijk gehouden.” Die vragen worden niet alleen aan joodse Nederlanders gesteld. Sterker nog die 200.000 mensen die op 8 november die in Amsterdam liepen, stelden die vragen juist niet aan joden. Ze stelden die vragen aan de Nederlandse regering en aan premier Jetten in het bijzonder. In het bijzonder omdat Jetten prominent meeliep in eerdere demonstraties waarin de Nederlandse regering werd opgeroepen om actie te ondernemen.
En ja, Gaza en breder de omgang van Israel met de bezette gebieden is een moreel ijkpunt geworden. Niet het ijkpunt of we, zoals Hertzberger beweert antisemitisme herkennen beoordelen of bestrijden. Hertzberger zoekt op de verkeerde plek. Het is een moreel ijkpunt geworden omdat de patronen van de Kristallnacht en het traject naar de Endlosung erin te herkennen zijn. Daarop moeten we een antwoord geven. Het mag dan wel, zoals Hertzberger schrijft dat het: “een conflict op ruim drieduizend kilometer afstand.,“ is. Dat antwoord moet: “worden gegeven op universiteiten, in het parlement, op ministeries, in gemeentehuizen , op redacties, in culturele instellingen, in vergaderzalen. En of we daarvoor verantwoordelijkheid nemen, of de andere kant op kijken,” om Hertzbergers woorden in een andere context te gebruiken. Dat antwoord moet op al die plaatsen en door iedereen worden gegeven want, in tegenstelling tot wat Hertzberger beweert, is het een conflict waarbij iedereen partij moet kiezen. Want ,om de ware woorden van Hertzberger waarmee ik begon: “We herdenken om te voorkomen dat het opnieuw gebeurt. .. Wat is herdenken eigenlijk waard als we vandaag wegkijken?“ Want: “Nie wieder ist Jetzt!”
