“Dit onderzoek gaat dus niet alleen over de Oranjes, maar ook over Nederland. Dat betekent dat burgers zich, net als de Oranjes, niet alleen bewust moeten zijn van de eigen geschiedenis, maar daar óók verantwoordelijkheid voor moeten nemen.” De laatste woorden van het Commentaar in de NRC naar aanleiding van de presentatie van het onderzoek dat koning Willem Alexander liet doen naar het verleden van zijn familie en dan vooral de rol die deze familie speelde in de handel in slaven. Jerry Afriyie geeft er alvast invulling aan zo lees ik in de Groene Amsterdammer: “Het gaat om concrete stappen zetten, zodat we als maatschappij ook echt verder kunnen. Want het verleden houdt ons nog altijd in gijzeling. Het is tijd voor actie.” Die actie moet bestaan uit een nationaal deltaplan voor herstel en structurele verandering. De burger moet verantwoordelijkheid nemen.

De omgang met de geschiedenis en dan vooral de koloniale – en slavernijgeschiedenis houdt ons al enkele decennia bezig. Er zijn door de regering en de koning al verontschuldigingen aangeboden maar het blijft ons achtervolgen en het zal ons blijven achtervolgen zolang er voor ‘herstel’ wordt gevraagd. ‘Herstel’ betekent terug naar een eerdere toestand maar dan wel met de ‘kennis van nu’. Dit is onmogelijk.

Het zal ons blijven achtervolgen als we er, zoals de NRC bepleit, verantwoordelijkheid voor moeten nemen. Verantwoordelijkheid, het verantwoordelijk zijn, de verplichting tot rekenschap. Dat verantwoordelijk zijn en dus de verplichting om rekenschap af te leggen kan een persoon maar ook een volk betreffen. Verantwoorden, rekenschap geven van je optreden, je gedrag aldus de Van Dale. Verantwoordelijkheid nemen voor de daden van verre voorouders onmogelijk. Als een rechter een kind veroordeeld voor de daden van de overgrootvader dan is het huis te klein. Maatschappelijk gezien is het een dood spoor. Daar waarschuwde Max Weber al voor want zo’n: “ ethiek (houdt) zich bezig met de politiek steriele, want onoplosbare kwestie van schuld in het verleden.” Waarbij voorbij wordt gegaan aan : “de onvermijdelijke vervalsing van het hele probleem door zeer materiële belangen: de belangen van de overwinnaar bij zo groot mogelijk gewin, zowel in materieel als moreel opzicht, de hoop van de verliezer door schuldbetuigingen voordelen binnen te halen.” Weber noemt dit ‘ethiek als middel om gelijk te krijgen’.

Nee, dit is geen pleidooi om niets te doen. Dat mensen door hun achtergrond op achterstand staan, is reden genoeg om actie te ondernemen. Actie niet om het verleden te ‘herstellen’ maar het heden en de toekomst te verbeteren. Politiek moet, om weer Weber aan te halen, zich bekommeren om: “de toekomst en de verantwoordelijkheid voor de toekomst.”¹ En niet alleen , iedere burger moet verantwoordelijkheid nemen voor de toekomst. Verantwoordelijkheid nemen, je rekenschap geven van je daden en de te voorziene effecten van die daden in de toekomst. Dat is wat Weber ‘Verantwortungsethik’ noemt: ‘verantwoordelijkheidsethiek.’

1Max Weber,Wetenschap als beroep. Politiek als beroep, pagina 93