Wetenschap, politiek en de rechter

“Wetenschap moet betrouwbaar zijn en wetenschap is geen politiek. Rechtspraak is weer een ander terrein. Het is van groot belang om de grenzen tussen wetenschap, politiek en rechtspraak goed te bewaken.” Ware woorden in de laatste alinea van een artikel van Alma van Hees bij Opiniez. Een artikel met als titel “De rechter als klimaatwetenschapper en politicus”. Onderwerp van het artikel is de Urgenda-uitspraak. Daar is het fout gegaan want in die zaak heeft: “de Hoge Raad zich als scheidsrechter in de wetenschap,” opgesteld. Volgens Van Hees heeft de Hoge Raad die rol aangenomen en dat leidt tot: “dwaas beleid.” Van Hees is niet de enige die deze mening is toegedaan. In haar artikel haalt ze anderen aan die eenzelfde mening zijn toegedaan. Hebben zij een punt?

Het lijkt erop dat Van Hees een bijzondere opvatting van wetenschap heeft. “Rechters die zich als hoogste wetenschappelijk college zien en bepalen welke wetenschappelijke kennis de doorslag moet geven. Gaat het bij het Urgenda-vonnis om wetenschap, onbetwist en grondig bewezen? Of om alarmistische voorspellingen op basis van betwiste modellen? Heeft de rechterlijke macht opeens ‘de waarheid’ in pacht?” Wetenschap moet, volgens Van Hees ‘onbetwist en grondig bewezen zijn’. Mij is altijd geleerd dat wetenschap het reduceren van onzekerheid is. Door logisch redeneren formuleren we een hypothese, een vooronderstelling en vervolgens onderzoeken we die hypothese. Dat onderzoeken kan op twee manieren. Als eerste kun je zoeken naar bevestiging van je hypothese. Naar waarnemingen, metingen en gebeurtenissen die deze ondersteunen. Hoe meer dat er zijn, hoe ‘zekerder’ je hypothese. De tweede manier zoekt naar verwerping. Deze manier werd gepropageerd door de filosoof Karl Popper. Hoe het ook zij, de wetenschap draait juist om ‘betwiste modellen’ en niet om ‘onbetwiste en grondig bewezen’ zaken. Wetenschap is een zoektocht naar meer kennis, geen ‘zekerheids- of waarheidsfabriek’. 

Als wetenschap geen ‘zekerheid’ of ‘waarheid’ biedt, heeft Van Hees dan een punt dat de rechter zich als ‘scheidsrechter in de wetenschap’ heeft opgeworpen met de uitspraak in de Urgenda zaak? Daarvoor moet het vonnis van de Hoge Raad worden bestudeerd. In dat vonnis lezen we: “De Staat en Urgenda zijn beide van mening dat het noodzakelijk is om de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer te beperken teneinde de 2 oC-doelstelling, dan wel de 1,5 oC-doelstelling, te kunnen behalen.” Het was daarmee niet de wetenschap en dus de ‘alarmistische voorspellingen op basis van betwiste modellen’ waarover de rechter zich in deze zaak heeft gebogen. Beide partijen accepteren die modellen.

Waarom ging het dan wel?  Het vonnis gaat verder: “Maar zij verschillen van mening over het tempo waarin de uitstoot van broeikasgassen moet worden verminderd.” Waar zit dat verschil dan in? De Hoge Raad: “Het beleid van de Staat was tot 2011 erop gericht om in 2020 een reductie van de uitstoot van 30% te behalen ten opzichte van 1990. Dat was volgens de Staat nodig om op een geloofwaardig traject te blijven om de 2 oC-doelstelling binnen bereik te houden. Na 2011 heeft de Staat zijn reductiedoelstelling voor 2020 echter verlaagd van 30% reductie door Nederland naar 20% reductie in EU-verband.” Het einddoel van het beleid blijft gelijk. De staat wil een ander traject naar het doel: “De Staat heeft het voornemen om de reductie na 2020 in een versneld tempo op te voeren tot 49% in 2030 en 95% in 2050. Die doelen voor 2030 en 2050 zijn inmiddels vastgelegd in de Klimaatwet.” Tegen die vermindering van 30% naar 20% kwam Urgenda in het geweer. De Hoge Raad koos de zijde van Urgenda. De Hoge Raad over het waarom van haar besluit: “De Staat heeft echter niet toegelicht dat en waarom een reductie van slechts 20% in 2020 in EU-verband verantwoord is te achten, dit in afwijking van de internationaal breed gedragen en noodzakelijk geachte reductie in 2020 van 25-40%.”

De Hoge Raad tikt de Staat op haar vingers vanwege een niet onderbouwde beleidswijziging. De 30% reductie was nodig om, zoals de Staat zelf had opgenomen in haar beleid, op een geloofwaardig traject te blijven. Een geloofwaardig traject om de opwarming binnen aanvaardbare perken te houden en haar onderdanen te beschermen tegen klimaatverandering. In 2011 veranderde de Staat zonder onderbouwing haar doel voor 2020. Zonder aan te geven waarom, wijkt de Staat daarmee af van een pad dat nodig was om geloofwaardig te blijven. Dat maakt de Staat ongeloofwaardig in de bescherming van haar inwoners. Daar hebben de verschillende rechters en nu dus ook de Hoge Raad zich over uitgesproken. Niet over klimaatmodellen en de wetenschap. De rechter heeft zich daarmee keurig gehouden aan de grenzen tussen wetenschap, politiek en de rechtspraak.

Wij, ons en de klimaatverandering

“Mijn hart bonsde in mijn keel en mijn eerste neiging was om meteen weer om te draaien. Ik was nog nooit in een situatie geweest waarin ik tegenover de sterke arm der wet had gestaan – laat staan in een situatie waarin ik moedwillig arrestatie riskeerde.” Dit schrijft cabaretier Tim Fransen in de Volkskrant over zijn deelname aan een actie van Extinction Rebellion. Fransen gebruikt filosofen in zijn voorstellingen. Ook bij de verdediging van zijn daad van burgerlijke ongehoorzaamheid beroept hij zich op een filosoof en niet de minste: Thomas Hobbes.

Bron: Flickr

Fransen: “In een democratische rechtstaat hebben overheid en burgers een sociaal contract met elkaar gesloten. Wij burgers geven de overheid de macht om ons aan wetten te binden. … Als het gaat om klimaatverandering, komt de overheid haar kant van het sociale contract niet na. Dat is niet de mening van een stelletje radicale klimaatgekkies, dat is het officiële oordeel van de rechter. In de Urgenda-zaak oordeelde de rechter in 2015 dat de Nederlandse staat te weinig doet om de klimaatdoelen te halen, een vonnis dat het Haagse hof afgelopen maand nog eens heeft bekrachtigd. De uitspraak is helder: de Nederlandse staat komt zijn grondwettelijke zorgplicht niet na; hij is nalatig in het beschermen van zijn burgers tegen de gevolgen van gevaarlijke klimaatverandering.” Geen speld tussen te krijgen: de overheid komt haar verplichtingen niet na en dus mag de burger zich verzetten. Of toch wel?

Voor degenen die het niet weten, Hobbes is de schrijver van het boek Liviathan. Voor Hobbes is de natuurlijke toestand van de mensheid een gewelddadige strijd van allen tegen allen en is het leven ‘eenzaam, arm, bruut en kort’. Maar gelukkig heeft de mens dat ooit ingezien en heeft hij een contract gesloten met een heerser. Met dat contract gaf de mens zijn vrijheid op in ruil daarvoor verschafte die heerser veiligheid. De theorie van het sociale contract is ontwikkeld in de strijd tussen die vorst en het volk. Nou ja het volk, de beter gesitueerden zoals de hogere adel. Dit zie je ook terug in het Plakkaat van Verlatinghe waarmee de lokale vorsten van de opstandige Provinciën de Spaanse koning afzworen. Hobbes schreef zijn boek in 1651, een tijd van vorsten en almachtige heersers.

Fransen schrijft zijn verdediging in 2019, in de tijd van, in ieder geval in dit deel van de wereld, de democratische rechtsstaat. En met het woord democratisch komen we op een bijzonder punt. Die overheid, die haar verplichtingen niet nakomt, is door de inwoners van Nederland gesanctioneerd. De Tweede Kamerleden zijn gekozen door de Nederlanders om hen te vertegenwoordigen en namens hen het land te besturen. Zo ziet het huidige ‘sociale contract’ om in de termen van Hobbes te blijven, eruit. Wij, de inwoners van dit land, hebben onze vertegenwoordigers gekozen en die besluiten namens en voor ons. Zijn ‘wij’ het die ‘ons’ niet goed beschermen tegen de gevolgen van de klimaatverandering?

‘Virus van klimaatgekte’

Deze week bleek dat we in Nederland de klimaatdoelen in de Urgenda-zaak niet gaan halen. In die zaak sprak de rechter uit dat de uitstoot van broeikasgassen in 2020 minstens 25% lager moet zijn dan in 1990. Bij Opiniez hekelt Freek van Beetz de rechterlijke bemoeienis met het klimaat. De Fransman Pierre Rosanvallon ziet dat anders. Die ziet, in zijn boek Democratic Legitimacy. Impartiality, Reflexivity, Proximity de rechtspraak als één van de manieren voor mensen om deel te nemen aan de besluitvorming in een samenleving. Of de rechter zich hier al dan niet mee moet bemoeien, daar gaat het mij niet om.

Bron: Wikimedie Commons

Van Beetz haalt aan dat China in 2017 liefst 119 megaton aan koolstofdioxide uitstoot. “Die 9 (Nederlandse) megaton (Nederlandse) vallen immers in het niet bij de 119 megaton die China in 2017 extra de atmosfeer inblies en toch zou het Nederlandse kabinet extra maatregelen moeten treffen. Extra maatregelen die de burger nog zwaarder dan voorzien zullen belasten en die uiteindelijk – zie alleen al die extra emissie in China –  geen zoden aan de dijk zullen zetten.” Een prachtig voorbeeld van het ‘virus van klimaatgekte’ aldus Van Beetz.

Of die kilotonnen van Van Beetz kloppen weet ik niet. Een zoektocht op het Internet levert veel verschillende cijfers. Dat is nu even niet van belang. Voor nu gaat het mij om de redenering van Van Beetz: China stoot veel meer uit dus wat wij doen zet geen zoden aan de dijk. Inderdaad valt die 9 megaton in het niet bij 119 megaton. Dat is ongeveer eendertiende ervan. Een peuleschil dus. 

Of een prachtig voorbeeld van appels met peren vergelijken? Appels met peren omdat er iets meer Chinezen zijn dan Nederlanders. De Nederlandse bevolking ter vergelijking is 1,22 procent van de Chinese bevolking. Als we dat een beetje doorrekenen en bekijken hoeveel kilo koolstofdioxide er per Nederlander de lucht in wordt geblazen, dan zijn dat er bijna 530. Per gemiddelde Chinees zijn dat er bijna 86. Dat is slechts eenzesde van wat er per gemiddelde Nederlander in de lucht wordt geslingerd. 

Op basis van deze cijfers, kan de Chinees zeggen dat er sprake is van het ‘virus van klimaatgekte’. Want waarom zou de Chinees maatregelen nemen als maatregelen genomen door de gemiddelde Nederlander veel effectiever zijn. Als die teruggaat naar het niveau van de gemiddelde Chinees, dan zou de wereld al flink geholpen zijn. Zeker als de gemiddelde Chinees zijn uitstoot vergelijkt met de echte ‘smeerkezen’, de gemiddelde Amerikaan of bewoner van de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Qatar of Curaçao. 

Ja, ons koninkrijksdeel Curaçao. Daar staat immers de Isla raffinaderij en er wonen maar weinig mensen. Zo’n raffinaderij is ook een van de redenen dat de inwoners van de Golfstaten zo’n smeerkezen zijn. Of produceren die fabrieken ook voor de gemiddelde Nederlander en Chinees? Dan kan die Golfstater het probleem ook weer van zich afschuiven. Is afschuiven niet het echte ‘virus van klimaatgekte’? 

“Geen meetbaar effect”

Volkskrant-columnist Martin Sommer is geen voorstander van windenergie. In zijn column concludeert hij: “Wind op zee wordt veel goedkoper. Maar 6 miljard weggegooid geld, blijft weggegooid geld.” Die conclusie baseert hij op het beroep dat de Nederlandse staat heeft aangespannen tegen het Urgenda-vonnis, de uitspraak van de rechter dat het kabinet zich moet houden aan de afspraak om de CO2 uitstoot vóór eind 2020 met een kwart terug te brengen. “Dijksma voerde daartegen aan dat het aandeel van Nederland in de internationale CO2-uitstoot al heel klein is, namelijk 0,35 procent. De extra maatregelen die de rechter heeft bevolen, leiden volgens de rekenaars van de Staat tot 0,000045 graden minder klimaatopwarming.”

belastingen

Illustratie: www.trabvv.be

Dat is inderdaad verwaarloosbaar en dan is zes miljard weggegooid geld. Sterker nog, als de Nederlandse bijdrage aan de CO2-uitstoot maar 0,35 procent is, waarom zouden we dan überhaupt iets doen? Het zal best dat die extra maatregelen maar zo weinig bijdragen en dat de bijdrage van Nederland aan de CO2 uitstoot zeer beperkt is. Als dat voor een land geldt, dan geldt dat zeker voor een individu. Omdat ik nu wat koude voeten heb, zal ik de thermostaat nog maar een paar graadjes hoger zetten, de uitstoot van die ene kuub gas die ik daardoor extra verstook, daar is de temperatuurstijging nog onmeetbaarder van. Dan moeten er nog een vrachtwagen nullen achter de komma en voor de vier bij: “geen meetbaar effect.”

Beste meneer Sommer en wat belangrijker is minister Dijksma, is dit niet een wat al te simplistische redenering? Waarom zou dan de Duitse, Amerikaanse op Chinese regering wel iets doen? Ja, de bijdrage aan de CO2 uitstoot van China is veel groter dan de Nederlandse, dus zou China eerder iets moeten doen. Alleen waarom zou China dat doen, de bijdrage van de gemiddelde Chinees is veel geringer dan van de gemiddelde Nederlander. En alhoewel de gemiddelde  Amerikaan waarschijnlijk het meest van alle ‘gemiddelde wereldburgers’ bijdraagt, is die bijdrage zo nihil dat een vermindering ervan geen meetbaar effect” zal hebben.

Beste minister Dijksma, als u zich achter een dergelijke redenering blijft verschuilen, wilt u dan bij staatsecretaris Wiebes aangeven dat ik dan geen belastingen meer betaal. Die paar centen die ik bijdraag op ongeveer € 260 miljard: “Geen meetbaar effect.”